Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Λάνταβος. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Λάνταβος. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τετάρτη 29 Σεπτεμβρίου 2021

Κώστας Λάνταβος: «Η Σεβαστή»

Κώστας Λάνταβος: «Η Σεβαστή»

ή

μαζεύοντας το χυμένο γάλα






Η σύγχρονη ελληνική πεζογραφία (μυθιστόρημα, διήγημα, νουβέλα) μας παρουσιάζεται με τέσσερα βασικά θεματικά είδη:

α) αφηγήματα που εκμεταλλεύονται το ιστορικό παρελθόν, το οποίο χρησιμοποιείται ως χαλί πάνω στο οποίο απλώνεται η μυθοπλασία Συχνά παίρνουν τη μορφή είτε ιστορικών μυθιστορημάτων, είτε πεζών κειμένων εποχής με έντονες νεοηθογραφικές αναπλάσεις, είτε αφηγηματικών κειμένων με έντονη τάση αυτοβιογράφησης (παιδική ηλικία, δυσκολίες ενηλικίωσης, οικογενειακά δράματα κλπ). Ουσιαστικά πρόκειται για συγγραφικές προσπάθειες αυτογνωσίας, που πολλαπλασιάζονται σε καιρούς μεταιχμιακούς, όταν οι κοινωνίες βρίσκονται σε δύσκολες καταστάσεις μετάβασης από μια παλιότερη μορφή οργάνωσης σε μιαν άλλη σύγχρονη και γι’ αυτό άγνωστη και φοβική.

β) αφηγήματα που θεμελιώνονται στην τρέχουσα κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα (πολλά από αυτά μάλιστα χρησιμοποιούν τη φόρμα του αστυνομικού αφηγήματος). Δανείζονται τη θεματική τους από προβλήματα που μας απασχολούν καθημερινά: τον ρατσισμό, τον εθνικισμό, τη διάρρηξη των δεσμών στη σύγχρονη οικογένεια, το ρόλο των ΜΜΕ, τη θέση μας στην παγκοσμιοποιημένη κοινωνία, τη βιοηθική, την κλιματική αλλαγή, τη βία, τη σχέση μας με την ετερότητα, τη συνύπαρξη με τον «Άλλο», τον «ξένο» ή τον «πρόσφυγα», την πανδημία, τα ναρκωτικά, τις ταυτότητες φύλου κλπ.

γ) αφηγήματα που επικεντρώνονται στον «εσωτερικό άνθρωπο», στις ανθρώπινες σχέσεις και την ανάλυση του «εγώ» και αναδεικνύουν την αλλοτρίωση, την ιδιώτευση, την εσωστρέφεια, την κατάθλιψη και την τρέλα. Τα αφηγήματα αυτού του είδους παράγουν είτε πεζά με κλασική αληθοφανή γραφή ή, αντίθετα, μεταμοντέρνα πεζά που βασίζονται σε αυτοαναφορικές κατασκευές χτίζοντας, όχι την αφήγηση μιας περιπέτειας αλλά την περιπέτεια μιας αφήγησης.

δ) και τέλος, αφηγήματα που χρησιμοποιούν το είδος του φανταστικού και αποδίδουν την πραγματικότητα με αλληγορίες, με ρωγμές στον ρεαλισμό, επενδύοντας στο άλογο και το παράλογο, στο μεταφυσικό και το υπερφυσικό, στο παράδοξο, στο παρά-λόγον και στο ανοίκειο.


Οφείλω να επισημάνω ότι πρόκειται για μια γενικευτική ταξινόμηση -όπως όλες οι ταξινομήσεις που επιδιώκουν οριοθετημένες και «καθαρές» μορφές. Στην πραγματικότητα, η σύγχρονη πεζογραφία μας κινείται σε πολλά επίπεδα, είναι πολύμορφη, αναμειγνύει μορφές, ενσωματώνει ποικίλες θεματικές, πειραματίζεται με εκφραστικούς τρόπους, χωνεύει παγκόσμιες επιρροές (αγγλοσαξωνικές, ευρωπαϊκές, λατινοαμερικάνικες, ακόμα και ινδικές ή αφρικανικές κλπ), δανείζεται στοιχεία από το ένα ή το άλλο είδος σε απόλυτη ελευθερία επιλογής.


Σε όλες της όμως τις εκφάνσεις, η σύγχρονη ελληνική πεζογραφία χαρακτηρίζεται από ένα θεμελιακό στοιχείο: το κοινωνικό εναλλάσσεται με το ατομικό και το ατομικό με το κοινωνικό. Κι έτσι ο τρόπος με τον οποίο υλοποιείται ετούτη η εναλλαγή, γίνεται το βασικό ειδοποιητικό στοιχείο στην παραγωγή της σύγχρονης πεζογραφίας μας.


Ανέφερα τα προηγούμενα μόνο και μόνο για να περιγράψω ακροθιγώς το πεδίο στο οποίο εισέρχεται ο καθένας πεζογράφος που αποτολμά να εκδώσει ένα βιβλίο του στην ελληνική αγορά. Να έχει επίγνωση ότι εισέρχεται σε ένα πεδίο «προστρίψεων», που έλεγε μέσα από τους πεζούς στίχους του ο Ανδρέας Εμπειρίκος στη «Οκτάνα».1 Οφείλει να έχει ένα είδος προκατανόησης του λογοτεχνικού πεδίου για να ψυχανεμίζεται σε ποιο χώρο εισέρχεται ώστε να μπορεί να διαισθάνεται τι επιδιώκει, τι συνεισφέρει στο πεδίο και τι του υπολείπεται.

Και έρχομαι στη «Σεβαστή» του Κώστα Λάνταβου.

Ο Λάνταβος δεν είναι πεζογράφος. Είναι ποιητής δοκιμασμένος, με έργο ποιητικό αξιόλογο μακράς πορείας. Αυτό από μόνο του είναι μειονέκτημα (ή μήπως πλεονέκτημα;). Ο Λάνταβος εισέρχεται στο πεδίο της πεζογραφίας με ένα δύσκολο είδος: τη νουβέλα εποχής, ένα πεζό κείμενο εποχής με έντονες νεοηθογραφικές αναπλάσεις.

Δύσκολο πράγμα! Σα να μαζεύεις χυμένο γάλα.

Η νουβέλα, ως είδος, δεν έχει τις απαιτήσεις του διηγήματος (δηλαδή την αποτύπωση μιας πλοκής σε μικρή έκταση, όπου η ροή της γλώσσας φωτογραφίζει την κορύφωση και συμπυκνώνει το σπουδαίο σε λίγες λέξεις), ούτε τις απαιτήσεις του μυθιστορήματος (που αφορά τη μεγάλη απλωμένη πολυφωνική σύνθεση που παίζει με την ισορροπία των αντιθέσεων και των συγκρούσεων). Η νουβέλα συνδυάζει τη μεγάλη με τη μικρή φόρμα και αγωνίζεται να διατηρήσει μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στο καίριο και το πολυσύνθετο. Δύσκολο πράγμα!


Πώς αντιμετωπίζει ο Λάνταβος ετούτες τις δυσκολίες σε επίπεδο κατασκευής; Καταφεύγει σε μια εξιστόρηση του πραγματικού. Αυτό σημαίνει ότι θεματικά αφήνει στην άκρη την προσπάθεια της φανταστικής μυθοπλασίας και προσγειώνεται κυριολεκτικά στο “γεγονός”, σ’ αυτά που έχουν όντως συμβεί.

Ο Λάνταβος φυλάγεται από τις κακοτοπιές της ηθογραφίας. Αποφεύγει τη μανιέρα των κακών ηθογράφων που παρουσίαζαν την ελληνική επαρχία ως άδολη κατοικία περήφανων και αγνών ψυχών. Υιοθετεί μια καταγραφική -αντικειμενική στάση που δίνει στη νουβέλα μια σχεδόν ανθρωπολογική αξία.

Βρισκόμαστε στη δεκαετία του ’50 στα Ταμπάκικα της Λάρισας. Το ζεύγος Στέργιου και Σεβαστής ζει και σταδιακά πλουτίζει στο περιθώριο της συνοικίας χωρίς να τεκνοποιήσουν παρά τις προσπάθειές τους. Η ατεκνία οδηγεί το Στέργιο στη σύλληψη ενός σχεδίου απομάκρυνσης της Σεβαστής ώστε να μην κατηγορηθεί ο ίδιος ως υπαίτιος του διαζυγίου αλλά να φορτωθεί τη ντροπή του διαζυγίου η Σεβαστή. Η εξέλιξη της ιστορίας του ζεύγους εκτείνεται στα δέκα πρώτα χρόνια του έγγαμου βίου τους συν τα δύο χρόνια κατά τα οποία έρχεται στο σπίτι τους ο ενοικιαστής αξιωματικός ο οποίος τελικά γίνεται μετά από συνεννόηση με τον Στέργιο ο φορέας ντροπής της άτεκνης γυναίκας. Συνολικά η νουβέλα καλύπτει περίπου μια δεκαπενταετία. Η Σεβαστή, μια αδικημένη και συκοφαντημένη άτεκνη γυναίκα, τελικά καθαρίζει την ντροπή με το καυστικό υγρό στον άνθρωπο που τη συκοφάντησε προκαλώντας του «βαριά σκοπούμενη σωματική βλάβη» όπως όριζε η νομολογία του Αρείου Πάγου για τις επιθέσεις με βιτριόλι προβλέποντας ποινή κάθειρξης μέχρι και 10 χρόνια στον/στην δράστη.


Ο Λάνταβος όμως επέλεξε να μη λειτουργήσει ως καταγραφέας μιας ρεαλιστικής non fiction καταγραφής. Θα ήταν εύκολο, λόγω της έντασης του θέματος, να χρησιμοποιήσει άμεσες αναφορές από τον Τύπο της εποχής για την υπαρκτή βιτριολίστρια ηρωίδα ή να διανθίσει τη νουβέλα με «συνεντεύξεις» του άμεσου περίγυρου που αφορούσαν την προσωπικότητα της δράστιδος. Αντ’ αυτών επιλέγει τον τρόπο της κλασικής τριτοπρόσωπης αφήγησης, όπου ένας γνώστης αφηγητής έρχεται από το σήμερα να εξιστορήσει αλλά και να σχολιάσει τα γεγονότα του παρελθόντος με κατανόηση για τη συμπεριφορά της Σεβαστής συμπαραστεκόμενος αφηγηματικά στο τιμωρητικό χέρι της ηρωίδας.

Στη νουβέλα, που καλύπτεται αποκλειστικά από την τωρινή αφήγηση του αφηγητή, μπορούμε να διακρίνουμε τέσσερεις διαστάσεις:

  • τη σημασιολογική (που αφορά τα περιεχόμενα και τον κόσμο που αναπαρίσταται στην αφήγηση)

  • τη συντακτική (που αφορά τις συνδέσεις που ενώνουν αιτιολογικά τις αφηγούμενες πράξεις των ηρώων)

  • τη ρηματική (που αφορά την εκφορά του λόγου και τις φράσεις που συγκροτούν το κείμενο)

  • και την προσληπτική (που ορίζει τη συναισθηματική συμμετοχή του αναγνώστη σε σχέση με τα τεκταινόμενα της αφήγησης).


Ο περίγυρος της κοινωνίας στα Ταμπάκικα της δεκαετίας του ’50 είναι ο αφανής πρωταγωνιστής της ιστορίας. Τα σιωπηλά πρόσωπα -που ακούν, παρατηρούν, σχολιάζουν και εν τέλει καταδικάζουν- είναι ο κυρίαρχος του παιχνιδιού. Αυτός ο μικρόκοσμος με την παγιωμένη νοοτροπία για τη γυναικεία υποταγή και την ανδρική εξουσία, που θεωρεί ατιμωτική την ατεκνία φορτώνοντας το «αμάρτημα» στη γυναίκα, που έχει ιδιαίτερη αντίληψη για την «τιμή» της γυναίκας και την «αξιοπρέπεια» του άντρα, αυτός πνίγει τη σχέση του ζεύγους Σεβαστής-Στέργιου και πάλι αυτός δίνει ανάσα στη Σεβαστή στο τέλος της περιπέτειάς της.

Η μικροαστική νοοτροπία των νεοαφιχθέντων αγροτικών στρωμάτων στις συνοικίες που συγκροτούν την πόλη της Λάρισας, διαμορφώνει κατά τις δεκαετίες του’50 και του’60 ένα ιδιαίτερο νοοτροπιακό μείγμα «αστικής καθυστέρησης» ενισχυμένης από επιδιώξεις νεοπλουτισμού, κατανάλωσης, ευζωίας και κατασκευής «καλού ονόματος». Αυτή η καμπίσια νοοτροπία που έχει ρίζες στο χωριάτικο αξιακό σύστημα, κατευθύνει τις σχέσεις των δύο φύλων και αναμεμειγμένη με τη χωριάτικη ξεροκεφαλιά, την επιμονή και τη σκληρότητα ή το αντριλίκι, είναι αυτή που τελικά πρωταγωνιστεί και κινητοποιεί τις δράσεις και τις αντιδράσεις των ηρώων της ιστορίας. Αυτή καθορίζει τις επιλογές του Στέργιου και της Σεβαστής.

Έτσι οι δράσεις και οι αντιδράσεις των ηρώων αιτιολογούνται και ερμηνεύονται αφηγηματικά ως «κοινωνικά φυσιολογικές» σύμφωνα με τα αξιακά δεδομένα της εποχής. Στη βάση αυτή γίνεται «κατανοητή» η επιθυμία του Στέργιου (που δε στεργιώνει παιδί) όσο και η πράξη της Σεβαστής (που αποζητά τον σεβασμό του κοινωνικού της περίγυρου) ώστε στο τέλος η αποκαταστημένη Σεβαστή να μπορεί να σηκωθεί και να χορέψει στο γλέντι και σ’ αυτό τον μοναδικό χορό του ζεύγους ο Στέργιος να σωριαστεί νεκρός. Τελικά, ισχύουν τα ερωτήματα και οι απαντήσεις του Henry James στο βιβλίο του “Η Τέχνη της Μυθοπλασίας”: «Τι είναι ένας χαρακτήρας, παρά ο καθορισμός της δράσης; Τι είναι η δράση, παρά η απεικόνιση του χαρακτήρα;2

Όμως, η εκφορά του λόγου του αφηγητή υπονομεύει αυτή την αξιακή «κατανόηση». Μέσα από τα δικά του, έμμεσα ή άμεσα, σχόλια υιοθετεί μια στάση καταγγελτική κι αυτό δίνει στο αφήγημα το αναγκαίο ανθρωπιστικό υπόβαθρο να αναπτυχθεί «λόγος συμπαθείας» για τα δεινά της γυναίκας. Ο αφηγητής -έστω κι αν δεν το δηλώνει ρητά – δεν αντιμετωπίζει ακόμα και τη βιτριολική πράξη της Σεβαστής ως πράξη εκδίκησης, αλλά ως πράξη αυτοπροστασίας και ανομολόγητης επιθυμίας να μην απομονωθεί από τον περίγυρο των καταπιεστικών Ταμπάκικων. Πολύ περισσότερο δεν αντιμετωπίζει τη βιτριολική πράξη ως πράξη επαναστατική μιας πρώιμης φεμινίστριας που αντιδρά συνειδητά ώστε να σπάσει τα γυναικεία δεσμά.

Η «τιμωρία» ως ανταποδοτική πράξη στο πρόσωπο που καταπάτησε νόμο τιμής, βρίσκεται στο επίκεντρο της βιτριολικής πράξης της Σεβαστής. Η «τιμωρία» (ας μην ξεχνάμε ότι η λέξη προέρχεται από την “τιμή” και το αρχαίο ρήμα “οράω-ω”) έχει για τη Σεβαστή περιεχόμενο σχεδόν θεολογικό. Αποκαθιστά τη διαταραγμένη τάξη. Κι αυτό της επιτρέπει πάλι να επιστρέψει «δικαιωμένη» στην πρότερη έγγαμη κατάσταση στο πλάι του αδίστακτου συζύγου της σε μια «αποκαταστημένη» (;) συζυγική σχέση -ακατανόητη για τη σύγχρονη γυναίκα. Η Σεβαστή επιστρέφει «δικαιωμένη». Όμως ο σύγχρονος αναγνώστης του 21ου αιώνα, δεν το αντιλαμβάνεται ως «δικαίωση» μιας και ανήκουμε σε έναν άλλο αξιακό κόσμο όπου μια τέτοια επιστροφή θα εθεωρείτο προσωπική «γυναικεία ήττα». Ας μην ξεχνάμε ότι μέσα σε κάθε αναγνώστη υπάρχει ταυτόχρονα ένας θεατής κι ένας δράστης, αυτός που διαβάζει κι αυτός που αποκρίνεται στα γεγονότα του αφηγήματος. Και είναι δυνατόν ως θεατής να διεγείρεται συναισθηματικά σε σχέση με τα τεκταινόμενα της αφήγησης και συγχρόνως ως δράστης της ανάγνωσης να διατηρεί κριτικά ενστάσεις για τις επιλογές των ηρώων (θυμηθείτε τη «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη: συμμετέχουμε συναισθηματικά στο προσωπικό της δράμα και ταυτόχρονα αρνούμαστε τη δολοφονία των κοριτσιών). Έτσι η βιτριολίστρια καθίσταται πρόσωπο αφηγηματικά συμπαθές.


Ωστόσο, ο αναγνώστης δεν μπορεί να διακρίνει την ηθική πρόταση του κειμένου. Αυτό άραγε αποτελεί πλεονέκτημα ή μειονέκτημα του κειμένου; Η απάντηση δεν είναι εύκολη.

Κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί την αξία της Λογοτεχνίας ως «δείκτη» που καθρεφτίζει την Ιστορία και την κοινωνία, όμως «τί αποκαλύπτει η λογοτεχνία σχετικά με τη δική μας ανθρωπολογική κατασκευή;», «τι χρησιμεύει μια νεοηθογραφική μυθοπλασία;» «μπορεί να λειτουργήσει ως σημείο όπου οι παλιές και οι νέες αξίες συναντώνται και επενεργούν η μια πάνω στην άλλη;», «μπορεί η χρήση της νεοηθογραφίας να μετατραπεί σε μέσο υπέρβασης του δεδομένου και να προκαλέσει τον μετασχηματισμό του υπαρκτού;»

Τέτοια ερωτήματα, τα οποία τίθενται έμμεσα και με τη «Σεβαστή» του Κώστα Λάνταβου, ανοίγουν μια μεγάλη συζήτηση που τελικά αφορά τη χρήση της Λογοτεχνίας και πιο συγκεκριμένα την ταλάντωση ανάμεσα στον κόσμο του κειμένου και τον κόσμο του αναγνώστη. Πάντως, όποιες κι αν είναι οι απαντήσεις που θα δώσουμε, ένα πράγμα απομένει τελικά: το κείμενο καθεαυτό και η προσπάθεια του αναγνώστη να αποκαλύψει αυτό που παραμένει κρυμμένο μέσα του.

Θωμάς Ψύρρας

Λάρισα 22/9/2021

1«αυταί αι σκόπιμοι και εκστατικοί μέσα στα οχήματα επαφαί-ψαύσεις, συνθλίψεις και προστρίψεις».

2. Henry James, Η Τέχνη της Μυθοπλασίας, πρόλογος-μετάφραση-σημειώσεις Κώστας Παπαδόπουλος, Αθήνα: Άγρα, 1991, σ. 42-43

Τετάρτη 13 Νοεμβρίου 2013

Κώστας Λάνταβος : Τα Ευτελή και τα Σπουδαία

 

- εννιά παρατηρήσεις για την ανάγνωση

ή

“ πόσο  ζυγίζουν  οι  χαμένες  σκέψεις; ” -




Μετά από 11 ποιητικές συλλογές, αρχής γενομένης με την “Πορεία” το 1980, ο Κώστας Λάνταβος έφτασε στη δωδεκάτη με “Τα Ευτελή και τα Σπουδαία”. Τριάντα χρόνια ποιητικής πορείας. “Μέσα της όλοι μεγαλώνουμε” που λέει κι Εμπειρίκος το 1937 στην “Ενδοχώρα”1. Και ωριμάζουμε, λέω εγώ.

Αλλά τι είναι η ποιητική ωρίμαση;

Σίγουρα δεν προκύπτει και μόνο από το γεγονός ότι κυλά και περνά ο χρόνος. Αλλά καθώς περνά ο χρόνος και (όχι εξαιτίας του) συντελείται μια διαδικασία που μεταστοιχειώνει διαρκώς την αρχική ποιητική αναζήτηση και την μεταλλάσσει σε ολοένα ανώτερη ποιότητα. Χρειάζεται καιρός ώστε πάθη, βάσανα, εμπειρίες, χαρές, απολαύσεις, αισθήματα και εικόνες, μνήμες και επανεκτιμήσεις αναμνήσεων, αλλά και “τιποτένια” στοιχεία της καθημερινότητας... να υποστούν συνειδητή ή ασύνειδη κατεργασία και με υπομονή να “πήξει” 2 το από μέσα της ψυχής και τελικά να ρθει η στιγμή να “πήξει”3 το μελάνι για να εκφραστεί με λέξεις ο ρυθμός της ευφορίας της. Και στη δωδεκάτη του Λάνταβου αναμφίβολα ήρθε. Έχουμε μπροστά μας την πιο ώριμη συλλογή της ποιητικής του πορείας που μαζί με τη “Δωρεά του κάμπου” (2006) και το “Εγκώμιο” (2009) επιβεβαιώνουν την εσωτερική και ποιητική του ωρίμαση.



Έχω πει πως η παρουσίαση ενός βιβλίου είναι ένα ιδιαίτερο κριτικό είδος. Δεν είναι ούτε διαφήμιση, ούτε κριτική πραγματεία, δεν είναι ούτε κριτικό σημείωμα σαν αυτά που παρουσιάζουν οι δημοσιογράφοι στη στήλη “Νέες κυκλοφορίες” δίπλα στα ευπώλητα. Η παρουσίαση έχει στόχο να αρθρώσει παρατηρήσεις που θα διευκολύνουν την ανάγνωση και θα δώσουν ευκαιρίες για ουσιαστικότερη κριτική αποτίμηση. Μ' αυτό κατά νου θα επιχειρήσω να αρθρώσω εννιά παρατηρήσεις για τη νέα συλλογή του Κώστα Λάνταβου.



Παρατήρηση 1η με αφορμή τη γενική δομή της συλλογής

Η συλλογή “Τα Ευτελή και τα Σπουδαία” απαρτίζεται από 28 ατιτλοφόρητα ποιήματα η αλληλουχία των οποίων σημαίνεται με την ελληνική αρίθμηση. Επομένως ο Λάνταβος επέλεξε μία και μόνη διαδικασία τιτλοφόρησης – αυτή της συλλογής – γεγονός που καταδεικνύει όχι μόνο τη διαδοχή αλλά κυρίως την εσωτερική ενότητα και την συναισθηματική αλληλουχία των ποιημάτων. Στην πραγματικότητα έχουμε το ξεδίπλωμα ενός και μόνου ποιήματος στη διαδοχή 28 φάσεων. Ο τίτλος της συλλογής είναι ατόφιος στίχος από το ένατο ποίημα της συλλογής – γεγονός επίσης που επιβεβαιώνει την επιθυμία του ποιητή στην επιδίωξη της ποιητικής συνοχής του όλου.



Παρατήρηση 2η με αφορμή τον τίτλο της συλλογής

Ο τίτλος της συλλογής “Τα Ευτελή και τα Σπουδαία” σε μια επιπόλαια πρώτη πρόσληψη σημαίνει κάτι σαν “Τα Μικρά και τα Μεγάλα” ή “Τα Ασήμαντα και τα Σημαντικά” ή τέλος πάντων κάτι τέτοιο. Η ποίηση όμως είναι η τέχνη όχι της δήλωσης αλλά και της υποδήλωσης. Μια προσεκτική -ετυμολογική- ανάγνωση δείχνει πράγματα διαφορετικά. Στον τίτλο η λέξη “ευτελής” καθώς περιέχει την έννοια του “τέλους” συνυποδηλώνει την “πληρωμή” (τέλος = φόρος, πληρωμή) αλλά και τον “τελικό σκοπό” (τέλος = σκοπός) και η λέξη “σπουδαίος” καθώς προέρχεται από τη λέξη “σπουδή” συνεμφαίνει την έννοια της “μελέτης”, της “κοπιαστικής φροντίδας”, της “προσπάθειας που γίνεται με ζήλο” αλλά και της “βιασύνης”. Μπορεί λοιπόν κάποιος να διαβάσει τον τίτλο και ως “Όσα εξόφλησα και όσα με πιέζουν και φροντίζω με κόπο και ζήλο”. Έτσι είναι η ποίηση. Και μη ρωτήσετε αν είχε αυτό ακριβώς κατά νου ο ποιητής. Ο αναγνώστης δεν νοιάζεται για το τι “θέλει να πει ο ποιητής”, αλλά ποιες ηδονικές λαβές του προσφέρει ο ποιητικός λόγος στην αναζήτηση του νοήματος και συνακόλουθα της ποιητικής απόλαυσης.



Παρατήρηση 3η με αφορμή το μότο της συλλογής

Το μότο που επιλέγει ο Λάνταβος για τη συλλογή, είναι ο τεσσαρακοστός πρώτος στίχος από την “Έρημη χώρα” του Τόμας Έλιοτ:

Η επιλογή δεν είναι τυχαία. Το ακριβώς αντίθετο. Πρόκειται για συγκείμενο που έρχεται να λειτουργήσει ως τροχιοδεικτικό για τη συλλογή. Η δική του Έρημη Χώρα είναι “η χώρα του Μωάβ” που γεωγραφείται στον πρώτο στίχο του πρώτου ποιήματος της συλλογής:

“Θα μείνω εδώ στη χώρα του Μωάβ”

και έρχεται να την σημάνει περαιτέρω με τη σημείωση: “Χώρα του Μωάβ: ο τόπος όπου πέθανε ο Μωυσής διότι ο Θεός δεν του επέτρεψε να φτάσει στη Γη της Επαγγελίας”


Ο στίχος από την Έρημη Χώρα είναι:

“Looking into the heart of light, the silence”.

Σε μετάφραση του Σεφέρη:

“Κοιτάζοντας στην καρδιά του φωτός, τη σιωπή” .

Επομένως ο Λάνταβος δείχνει και τα βασικά δομικά μοτίβα των ποιημάτων της συλλογής: την επίμονη ματιά και το αντίθετό της (τυφλότητα), το συναίσθημα και το αντίθετό του (αλεξιθυμία), το φως και το αντίθετό του (σκοτάδι), τη σιωπή και το αντίθετό της (λόγος). Στην ποίηση τα αντιθετικά ζεύγη συνυπάρχουν έστω κι αν δεν δηλώνονται. Αν δοκιμάσουμε να τα ορίσουμε διαβάζοντας τα ποιήματα της συλλογής ήδη θα έχουμε επιχειρήσει ουσιαστική κατάβαση στον κόσμο της ανάγνωσης

Έχουμε λοιπόν και στο χώρο των αντιθέτων: τυφλότητα /αλεξιθυμία/ σκοτάδι VS λόγος .

Βρισκόμαστε λοιπόν στο χώρο της ουσιαστικής επικοινωνίας αλλά ταυτόχρονα και στην αδυναμία να την επιτύχουμε.



Παρατήρηση 4η με αφορμή τους ποιητικούς τρόπους

Ο Λάνταβος καθώς ωριμάζει γίνεται όσον αφορά τους λεκτικούς τρόπους ολοένα και πιο λιτός. Μόνο τέσσερις παρομοιώσεις 4περιέχει η συλλογή κι αυτές δεν έρχονται ως επιδίωξη αναλογικής εικονοποιίας αλλά ως προληπτικοί τρόποι ιδεών.

Επίσης ελάχιστος ο τρόπος της μετωνυμίας. Δηλαδή χρησιμοποιεί ελάχιστα μια γλωσσική έκφραση που “παραπέμπει τυπικά, κυριολεκτικά, σε μια οντότητα” 5 . Οι λέξεις του δεν γίνονται -πλην ελαχίστων περιπτώσεων - οχήματα που επιτρέπουν να μετακομίζει σε άλλες σχετικές λεκτικές οντότητες και να αντικαθιστά τις πρώτες .6

Συμπέρασμα: έχουμε να κάνουμε με ποίηση ιδεών και λεπτομερειακής καθαρότητας.



Παρατήρηση 5η με αφορμή την πρόταξη του ρήματος στον στίχο

Η ελληνική γλώσσα χαρακτηρίζεται από τη λεγόμενη συντακτική ελευθερία. Δηλαδή η σειρά των λέξεων δεν είναι δεδομένη όπως στα αγγλικά. Στην ποίηση του Λάνταβου παρατηρείται το φαινόμενο το ρήμα να τίθεται στην αρχή του στίχου. Μέτρησα -αν μέτρησα καλά- εκατόν είκοσι ένα στίχους που αρχίζουν με ρήμα. Αυτό και στατιστικά σημαίνει ότι ο ποιητής συνειδητά επιλέγει τη ρηματική εκφορά και την προτάσσει ως στοιχείο έμφασης της ποιητικής έκφρασης. Ας μην ξεχνάμε: το ρήμα δηλώνει ενέργεια, πάθος, χρόνο, πρόσωπο, διάθεση . Αυτό πρακτικά για τον αναγνώστη σημαίνει ότι το νόημα πυκνώνει στην έναρξη του στίχου, κι αυτό αποτελεί για όποιον απαγγέλλει έμμεση οδηγία να ανεβάζει τον τόνο στην αρχή, στο ρηματικό σύνολο.

Θα μείνω εδώ στη χώρα του Μωάβ·

δε γυρίζω πίσω σε μια γη αφίξεων -

είναι και τα φαντάσματα που με καλοσορίζουν.

Το νου σας στα ρήματα λοιπόν.



Παρατήρηση 6η με αφορμή την επανάληψη ρηματικών εκφράσεων

Η χρήση του ρήματος οδηγεί στην επιλογή της λεκτικής επανάληψης στο ίδιο ποίημα:

“ Θέλω να θυμάμαι, ...θέλω να θυμάμαι , ...θέλω να θυμάμαι ” (Θ'),

“ Επιστρέφω, ...επιστρέφω , επιστρέφω ” (ΙΓ'),

“ Είμαι... είμαι... είμαι...” (ΚΓ')

“ Ξέρω..., ξέρω..., ξέρω..., ξέρω... “ (ΚΗ')

Ή σε επαναλαμβανόμενες ρηματικές συντακτικές δομές: π.χ. βουλητικές προτάσεις εξαρτώμενες από το ρήμα “θέλω” ή “δεν θέλω”.

“ Θέλω να βλέπω, ...να μην αφήνω, ...να χάνομαι” (Ε).

Ήδη επισημάνθηκε από την Ελένη Χωρεάνθη7 η λειτουργία της ποιητικής επανάληψης στη συλλογή του Λάνταβου. Επεσήμανε το «Θα μείνω εδώ». Μια στερεότυπη φράση που επαναλαμβάνεται συχνά αποτελεί τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα στα 28 (Α-ΚΗ) ολιγόστιχα ποιήματα”. Κι όντως αυτό ισχύει.

Η στερεότυπη φράση επανέρχεται στο σύνολο τής συλλογής 14 φορές, λειτουργεί ως ποιητική δήλωση μιας απόφασης που βασίζεται τελικά στην γνώση μέσα από τις βεβαιότητες που προσφέρει η ενδοσκόπηση και η ώριμη αυτογνωσία. Πρόκειται για δήλωση που πίσω της έχει να κάνει με λογής λογαριασμούς του ποιητή (ανοιχτούς και κλειστούς) και λειτουργεί ως έκφραση αποτρεπτική: δήλωση, απόφαση και ξόρκι μαζί.

Ο Λάνταβος και τα δαιμόνιά του.



Παρατήρηση 7η με αφορμή την επιλογή του ρηματικού χρόνου

Η επαναλαμβανόμενη φράση: “Θα μείνω εδώ” είναι μια διατύπωση σε στιγμιαίο μέλλοντα. Δε χρησιμοποιεί την διάρκεια του “Θα μένω εδώ”. Ο στιγμιαίος μέλλοντας έχει συγκεκριμένη διάρκεια, έχει δηλαδή ένα τέλος , γυμνό σαν το θάνατο. Ας προσέξουμε, γιατί είναι εκείνο το στοιχείο που δημιουργεί το υπαρξιακό υπόστρωμα της ποίησης του Λάνταβου που δεν είναι ευδιάκριτο με την πρώτη ματιά. Είναι εκείνο το στοιχείο που διαμορφώνει ακριβώς την ελεγειακή ένταση των ποιημάτων του:



Θα μείνω εδώ. Και θα σταθώ

μ’ ευλάβεια στη βροχή

λούζοντας την ψυχή μου στη δροσιά της.



- Όσο ο άντρας μεγαλώνει

και στρέφει το βλέμμα του εντός του

ανακαλύπτει ότι στη γέννησή του επιστρέφει.



– Θα μείνω εδώ. Εδώ είναι ο δικός μου κόσμος,

που πάντα έχει αύριο

αν και το αύριο καθημερινά πεθαίνει.



– Θα μείνω. Ασκώντας μόνο το δικαίωμα

της ήρεμης συνείδησης (ΙΕ, σελ. 25).



Παρατήρηση 8η με αφορμή το ποιητική γεωγραφία της συλλογής

Στην ποιητική γεωγραφία του Λάνταβου υπάρχουν δύο τόποι: η χώρα του Μωάβ που ταυτίζεται με το “εδώ/τώρα” (με το υπάρχον και το καθημερινό), και η χώρα του “εκεί/αύριο”, χώρα της Επιθυμίας, (μια γη της επαγγελίας στην οποία ο ποιητής δεν θα φτάσει ποτέ).

Η σχέση των δύο τόπων δεν είναι αντιθετική. Είναι συμπληρωματική. Η πρώτη, η “χώρα του εδώ”, δίνει το υλικό8 για να χτίζεται η δεύτερη. Έτσι εξηγείται η επίμονη απόφανση: “Θα μείνω εδώ”. Πρόκειται για μια ηθελημένη παραμονή επειδή η ζωή τον τροφοδοτεί με την ομορφιά, την αγάπη, την απόρριψη, την απόγνωση, τη ματαίωση...



Κάθε μέρα μ' εξοντώνει -

αλλά ανυπομονώ να ζήσω την επόμενη. (ΙΖ΄)



Συνεπώς άλλος δρόμος δεν υπάρχει παρά η επιμονή αφού



Δεν είναι μάταιο το παιγνίδι

όσο οι δρόμοι ανθίζουν απ' αγάπη,

όσο η ψυχή από έρωτα μεθάει. (ΙΘ΄)



αφού



Θέλω να βλέπω όλη την εικόνα

όλα τα χρώματα του κόσμου (Ε΄)



Η παραμονή στη χώρα του Μωάβ δίνει τη δυνατότητα της επίγνωσης και της αυτεπίγνωσης. Όσο προχωράει η διαδοχή των ποιημάτων τόσο πληθαίνουν γνωστικά ρήματα κι εκφράσεις για να καταστούν το κύριο νοηματικό όχημα στο τελευταίο ποίημα της συλλογής9.

Ιδού η γνώση αλλά να και το τίμημα για να την απόκτησεις!



Παρατήρηση 9η με αφορμή τον τρόπο της επίγνωσης10.

Η κατάκτηση της επίγνωσης γίνεται με ένα και μόνο τρόπο: την εισαγωγή στη σιωπή.

Κι ας μη φανεί παράδοξο ή αντιφατικό που ένας άνθρωπος του λόγου καταφεύγει στη σιωπή. Ο Σεφέρης στη «Στέρνα» (1932), περιέλαβε ανάμεσα στις στροφές 21 και 22 πέντε σειρές με τελείες, μια ολόκληρη στροφή με αποσιωπητικά που, όπως εξήγησε στον Γ. Π. Σαββίδη (1987), το έκανε “επειδή του χρειαζόταν μια σιωπή πέντε στίχων”. Κι ας μην αναφερθούμε στα “χάσματα” του Σολωμού που έχουν την ίδια σημασία με τους στίχους του.

Η συλλογή του Λάνταβου είναι τελικά μια μελέτη πάνω στη χρήση της σιωπής. Ο Λάνταβος αναζητά στιγμές από αυτές που η Βιρτζίνια Γουλφ αποκάλεσε “στιγμές ύπαρξης”, οι οποίες ξεχωρίζουν από “το βαμβάκι της καθημερινότητας”. Έτσι η σιωπή γίνεται το υποκείμενο του ποιητικού λόγου:



Όταν οι άνθρωποι σιωπούν

τ΄ανείπωτα υφαίνουν τ΄ονειρο της στιγμής (ΚΑ΄)



Ξέρω πως η σιωπή μιλάει (ΚΗ΄)



Θα μείνω και θα μπω στη σιωπή (ΙΗ΄)



Και -τελειώνοντας- να θυμίσω ένα στίχο του Νίκου Καρούζου :



“μονάχα η σιγή μιλιέται”.11





ΘΩΜΑΣ ΨύΡΡΑΣ

Λάρισα 25 Οκτωβρίου 2013


1δ     1. Ανδρέας Εμπειρίκος, Ο πλόκαμος της Αλταμίρας, 3 (1936-7), Ενδοχώρα (1934-1937): Η ποίησις είναι ανάπτυξι στίλβοντος ποδηλάτου. Μέσα της όλοι μεγαλώνουμε. Οι δρόμοι είναι λευκοί. Τ' άνθη μιλούν. Από τα πέταλά τους αναδύονται συχνά μικρούτσικες παιδίσκες. Η εκδρομή αυτή δεν έχει τέλος. 

 


2. παράφραση του στίχου του Ε. Χ. Γονατά : “ Ὑπομονή. Θὰ πήξει τὸ δάκρυ, θὰ γίνει νησί.” (Ε. Χ. Γονατάς, Ανασκαφή, «Ἀνθολογία Νεοελληνικῆς Ποίησης», Σπύρου Κοκκίνη 6η ἔκδ, Ἔκδ. Ι.Δ. Κολλάρου & ΣΙΑΣ Α.Ε., Ἀθῆναι 2000).


3. “πήζει το μελάνι” Από στίχο του Αλέκου Παναγούλη, “Διεύθυνσή μου” , “Vi scrivo da un carcere in Grecia”, 1974


4. Σαν ν'άναι η μόνη δόξα μου / η σύνοψη της μέσα μου πληρότητας (Ζ')

     Συνεπής σαν τον ερχομό των εποχών (Θ')
     
    και σαν ρομφαία διανοίγει τη στιγμή (Ι')

    και ενώ είμαι γυμνός σαν θάνατος (ΙΖ') 

5. Γ. Βελούδης, Η σημασία πριν, κατά και μετά τη γλώσσα. Αθήνα, εκδ. Κριτική 2005β.


6. Είναι αξιοσημείωτη η χρήση της μετωνυμίας σε καταστάσεις που σχετίζονται με τον ύπνο και το όνειρο. Ίσως γιατί εκεί είναι “ευκολότερη” η μετακίνηση από τον τόπο του Μωαβ στην ποθητή Γη της Επαγγελίας. Δύο τρία παραδείγματα : ξαγρυπνούν οι νύχτες (Β'), άγρυπνος ύπνος ενεδρεύει (Ζ'), δεξίωση ονείρων (Θ')


7Ελένη Χωρεάνθη, κριτική για “Τα Ευτελή και τα Σπουδαία” στο diastixo.gr , 10 Ιουλίου 2013


8. ενδεικτικά:
Κάθε πρωί θα βγαίνω στον ήλιο πρώτος
αδημονώντας να συναντηθώ
με την καινούργια μέρα (Α΄)

Σε οργασμό η Άνοιξη
προστάζει να της αφεθώ (Β' )

Η θάλασσα είναι ανεξάντλητη
και η παραίτηση δεν χωράει μέσα μου (ΙΑ΄)

Κάθομαι εδώ καταμεσής στον κάμπο,
όπου ο ήχος απ' τη θάλασα δεν φτάνει (ΙΣΤ΄)


9. Στο ποίημα ΚΗ΄ :
Ξέρω τη θλίψη της μέρας ...
ξέρω την αγωνία της γης...
ξέρω πως η σιωπή μιλάει...
ξέρω να δέχομαι...


10. Εδώ μπορείτε να αφουγκραστείτε ένα κλασσικό μουσικό κομμάτι των Simon & Garfunkel, το «The Sound of Silence».



11.Νίκος Καρούζος, «Αντι – νεφέλωμα», Τα ποιήματα, τ. Β’, Ίκαρος